Mục lục
I- Quy luật cơ bản của cảm giác:
1. Quy luật về “sức ỳ” và “quán
tính” của cảm giác.
2. Quy luật “bù trừ”
3. Quy luật ngưỡng cảm giác
4. Quy luật về sự thích ứng của
cảm giác
5. Quy luật tác động ảnh hưởng
lẫn nhau của cảm giác
II- Quy luật cơ bản của tri giác
1. Tính đối tượng của tri giác
2. Tính trọn vẹn của tri giác
3. Tính lựa chọn của tri giác
4. Tính ý nghĩa của tri giác
5. Tính ổn định của tri giác
6. Tổng giác
7. Ảo ảnh:Là sự phản ánh sai lệch
về đối tượng tri giác một cách khách quan.
8. Quy luật về tính đối tượng của tri giác
9. Quy luật về tính ổn định
của tri giác.
10. Quy luật về tính lựa chọn của
tri giác
11. Quy luật về tính có ý nghĩa
của tri giác
12. Quy luật tổng giác.
13. Ảo giác (ảo ảnh thị giác) Nhìn vào các hình ảnh sau
Phần VI
Các quy luật cơ
bản của cảm giác và tri giác
I- Quy luật cơ bản của cảm giác:
1. Quy luật về “sức ỳ” và “quán tính”
của cảm giác.
- Khoảng thời gian từ khi kích bắt đầu tác động đến khi xuất hiện cảm
giác được gọi là khoảng thời gian trước cảm giác hay “sức ỳ” của cảm giác.
- Khoảng thời gian từ khi kích ngừng tác động đến khi mất hẳn cảm giác
được gọi là khoảng thời gian sau cảm giác hay “quán tính” của cảm giác.
2. Quy luật “bù trừ”:
Khi một cảm giác nào đó bị yếu
đi hay mất hẳn thì độ nhạy cảm của một số cơ quan cảm giác khác tăng lên rõ
rệt.
3. Quy luật ngưỡng cảm giác :
Không phải mọi kích thích đều có
thể gây ra được cảm giác. Một đốm sáng nhỏ ở quá xa thì không thể trông thấy
được hay một âm thanh nhỏ phát ra từ xa cũng không thể nghe thấy. Một kích
thích chỉ có thể gây ra được cảm giác khi cường độ của nó đạt tới một giới hạn
nhất định. Giới hạn của cường độ kích thích mà ở đó kích thích gây ra được cảm
giác gọi là ngưỡng cảm giác.
Có hai loại ngưỡng cảm giác:
ngưỡng cảm giác phía dưới và ngưỡng cảm giác phía trên.
Ngưỡng cảm giác phía trên: là
cường độ kích thích tối đa mà ở đó vẫn còn cho ta cảm giác.
Ngưỡng cảm giác phía dưới: là
cường độ kích thích tối thiểu đủ để gây cảm giác.
Phạm vi giữa ngưỡng cảm giác phía trên và ngưỡng cảm giác phía dưới là
vùng cảm giác được trong đó có một vùng phản ánh tốt nhất.
Ví dụ, ngưỡng phía dưới của thị
giác ở người là sóng ánh sáng có bước sóng 390µm, còn ngưỡng phía trên là
780µm. Ngoài hai giới hạn trên là những tia cực tím (tử ngoại) và cực đỏ (hồng
ngoại) mà mắt người không nhìn thấy được.
Cường độ kích thích nằm giữa
ngưỡng trên và ngưỡng dưới gọi là vùng cảm giác được. Bên cạnh các ngưỡng trên
còn có ngưỡng sai biệt.
Ngưỡng sai biệt là mức đô khác
biệt tối thiểu về cường độ hoặc tính chất của hai kích thích để có thể phân
biệt sự khác nhau giữa chúng.
Điểm đáng lưu ý ở đây là khi
chúng ta nói đến ngưỡng cảm giác
là chúng ta đề cập đến đại lượng
vật lí, ví dụ
như cường độ âm
thanh, trọng lượng… còn khi ta nói độ nhạy cảm thì đó lại
là “đại lượng” tâm lí. Do không đo được
trực tiếp độ nhạy cảm của giác
quan nên người ta phải đo nó một cách gián tiếp, thông qua việc đo các
kích thích vật lí bên ngoài.
Các cơ quan cảm giác khác nhau
có ngưỡng riêng của mình ở các cá nhân khác nhau ngưỡng cảm giác cũng không
giống nhau. Nó chịu ảnh hưởng của các điều kiện giáo dục và rèn luyện.
4. Quy luật về sự thích ứng của cảm giác:
Để đảm bảo cho sự phản ánh được
tốt nhất và đảm bảo cho hệ thần kinh khỏi bị huỷ hoại, cảm giác của con người
có khả năng thích ứng vơí kích thích. Đó là khả năng thay đổi độ nhạy cảm cho
phù hợp vơí cường độ kích thích.
Có nhiều kiểu thích ứng của cảm
giác:
a) Cảm giác hòan tòan mất đi khi quá trình kích
thích kéo dài
Ví dụ: Ít ai có cảm giác về sức nặng của đồng hồ đeo tay, kính đeo ở mắt,
quần áo mặc trên người
Các quy luật của cảm giác đầy đủ
nhất
b) Khi cường độ kích thích tăng thì giảm độ nhạy
cảm.
Ví dụ: Từ chỗ tối bước qua chỗ sáng , phải qua một thời gian đợi cho tính
nhạy cảm của khí quan phân tích giảm xuống ta mới phân biệt được các vật chung
quanh . Người lái máy bay bị đền chiếu dọi vào mắt ít nhất cũng qua từ 3 đến 6
giây mới giảm được sự nhạy cảm để nhìn rõ con số trên đồng hồ
c) Khi cường độ kích thích giảm
thì độ nhạy cảm tăng
Ví dụ : Từ nơi sáng bước vào bóng tối. Hai bàn tay, một ngâm vào nước
nóng, một ngâm vào nước lạnh sau đó nhúng cả hai vào chậu nước bình thường thì
bàn tay ngâm ở châu nước cảm thấy nước ở chậu lạnh hơn so với bàn tay kia
Mức độ thích ứng của các loại cảm giác khác nhau là không giống nhau. Khả
năng thích ứng của các cảm giác là do rèn luyện
5. Quy luật tác động ảnh hưởng lẫn nhau
của cảm giác:
Các cảm giác luôn ảnh hưởng tác động tới nhau, làm đổi khác tính nhạy cảm
của nhau. Sự ảnh hưởng tác động diễn ra theo quy luật như sau : Sư kích thích
yếu lên một cơ quan nghiên cứu và phân tích này sẽ làm tăng độ nhạy cảm của một
cơ quan nghiên cứu và phân tích kia, sự kích thích lẫn cơ quan Phân tích này
làm giảm độ nhạy cảm của cơ quan nghiên cứu và phân tích kia .Sự tác động ảnh hưởng
hoàn toàn có thể diễn ra đồng thời hay tiếp nối đuôi nhau trên những cảm giác
cùng loại hay khác loại .Tương phản chính là hiện tượng kỳ lạ ảnh hưởng tác
động qua lại giữa những cảm giác cùng loại. Đó là sự đổi khác cường độ và chất
lượng của cảm giác dưới ảnh hưởng tác động của một kích thích cùng loại xảy ra
trước đó hay đồng thời .Có hai loại tương phản tương phản tiếp nối đuôi nhau và
tương phản đồng thời. Tương phản tiếp nối đuôi nhau là tương phản khi hai kích
thích tác động ảnh hưởng tiếp nối đuôi nhau nhau lên một cơ quan cảm giác, còn
tương phản đồng thời xảy ra khi hai kích thích tác động ảnh hưởng cùng một lúc
lên cơ quan cảm giác .Ví dụ : tờ giấy trắng đặt trên nền đen tạo cho ta cảm
giác “ trắng hơn ” tờ giấy trắng đặt trên nề xám ( tương phản đồng thời ). Hoặc
sau một kích thích lạnh thì một kích thích ấm sẽ có vẻ như nóng hơn ( tương
phản tiếp nối đuôi nhau ) .Trong dạy học, sự tương phản thường được sử dụng khi
so sánh, hoặc muốn làm điển hình nổi bật một sự vật nào đó trước học viên .
Sự tăng tính nhạy cảm do tác động qua lại của các cảm giác, những như do
luyện tập có hệ thống được gọi là sự tăng cảm. Trong quá trình dạy học, giáo
viên cần chú ý tận dụng sự tăng cảm bằng cách tuân thủ và tạo dựng một chế độ
ánh sáng, nhiệt độ, âm thanh, không khí, … trong lớp học phù hợp cũng như tác
động đồng thời lên nhiều giác quan của học sinh.
II- Quy luật cơ bản của tri giác
1. Tính đối tượng của tri giác
• Khi tri giác sự vật và hiện tượng, trong óc của chúng ta có hình ảnh
của sv và ht, hình ảnh đó là do các thuộc tính của sv và ht tác động vào cơ
quan cảm giác chúng ta tạo nên trong não.
• Quy luật này cho phép con người định hướng hành vi và hoạt động.
• Quy luật này phủ nhận các quan điểm sai lầm của CN duy tâm chủ quan
hoặc cho rằng có một “genstalt” (cấu trúc) có sẵn tạo nên.
2. Tính trọn vẹn của tri giác:
• Tri giác phản ánh sự vật, hiện tượng một cách trọn vẹn, tức là nó đem
lại cho ta một hình ảnh hoàn chỉnh về sự vật, hiện tượng.
• Tính trọn vẹn có được là nhờ 2 yếu tố:
- Bản thân các sự vật, hiện tượng có cấu trúc trọn vẹn
- Quy luật hoạt động theo hệ thống của hệ thần kinh cấp cao.
3. Tính lựa chọn của tri giác:
• Hiện thực khách quan đa dạng và phong phú.
• Khả năng của tri giác cho phép tách một số dấu hiệu hoặc đối tượng ra
khỏi bối cảnh để phản ánh tốt hơn.
• Quy luật này rất có ý nghĩa trong trang trí, hội hoạ, hoá trang, nguỵ
trang...
• Tính lựa chọn của tri giác phụ thuộc:
- Nhu cầu, hứng thú của chủ thể tri giác.
- Trong tri giác ngôn ngữ giúp con người có khả năng nhận biết nhanh
chóng sự vật.
4. Tính ý nghĩa của tri giác:
• Khi tri giác sự vật và hiện tượng khả năng của tri giác cho phép con
người nhận biết được cái chúng ta đang tri giác, gọi tên và xếp chúng vào một
nhóm đối tượng cùng loại.
• Sở dĩ như vậy bởi tri giác gắn chặt với tư duy, ngôn ngữ, kinh nghiệm
của cá nhân.
5. Tính ổn định của tri giác:
• Tính không thay đổi khi tri giác đối tượng trong sự thay đổi các điều
kiện tri giác.
• Tính ổn định cho phép con người hoạt động linh hoạt, hiệu quả trong
điều kiện môi trường hoạt động luôn thay đổi.
6. Tổng giác:
• Sự phụ thuộc của hình ảnh tri giác vào kinh nghiệm, vào đời sống tâm
lý, nhân cách của chủ thể tri giác gọi là tổng giác.
• Tổng giác làm cho tri giác mang tính chủ thể rõ nét.
• Để tri giác tốt đòi hỏi con người phải phải rèn luyện khả năng tri
giác, tích lũy kinh nghiệm, hình thành thái độ tích cực...
7. Ảo ảnh:Là sự phản ánh sai lệch về đối
tượng tri giác một cách khách quan.
Các nguyên nhân:
• Nguyên nhân vật lý
• Nguyên nhân sinh lý, não tổn thương
• Nguyên nhân tâm lý: mệt mỏiCác quy luật của tri giác
8. Quy luật về tính đối tượng của tri
giác
9. Quy luật về tính ổn định của tri
giác.
- Tính ổn định của tri giác là khả năng
phản ánh sự vật hiện tượng một cách không thay đổi khi điều kiện tri giác thay
đổi .
- Tính ổn định của tri giác được hình thành trong hoạt động với đồ
vật và là một điều kiện cần thiết của đời sống con người. Tính ổn định
của tri giác do kinh nghiệm mà có.
10. Quy luật về tính lựa chọn của tri
giác
- Khi ta tri giác một sự vật hiện tượng
nào đó thì có nghĩa là ta tách sự vật đó ra khỏi bối cảnh chung quanh lấy nó
làm đối tượng phản ánh của mình. Vai trò giữa đối tượng và bối cảnh có thể
chuyển đổi cho nhau.
- Có liên hệ chặt chẽ với tính trọn
vẹn.
- Do hứng thú, trạng thái tâm sinh lý
cũng ảnh hưởng tới tri giác Ví dụ: trong sách có nhiều chữ in nghiêng để nhấn
mạnh, giáo viên dùng mực đỏ đánh giấu chỗ sai của học sinh…
- Xung quanh (điều kiện bên ngoài, ngôn
ngữ…) ta có vô vàn sự vật, hiện tượng tác động vào tri giác không thể phản ánh
được tất cả các sự vật hiện tượng mà chỉ lựa chọn, tách ra một số tác động để
tạo thành tri giác về đối tượng.
- Ứng dụng
+ Trang trí, bố cục.
+ Trong giảng dạy các thầy cô thường
dùng bài giảng kết với tài liệu trực quan sinh động, yêu cầu học sinh làm các
bài tập điển hình, nhấn mạnh những phần quan trọng giúp các học sinh tiếp thu
bài.
11. Quy luật về tính có ý nghĩa của tri
giác
- Hình ảnh tri giác bao giờ cũng có một
ý nghĩa nào đó, được gắn với một tên gọi nhất định. Điều này có được do sự gắn
bó chặt chẽ của tri giác với tư duy. Các cảm giác khi được tổ hợp lại thành một
hình ảnh trọn vẹn, sẽ được đem so sánh đối chiếu với các biểu tượng của sự vật,
hiện tượng đã được lưu giữ trong trí nhớ và được xếp vào một nhóm, một lớp hay
một loại hiện tượng nhất định. Từ đó ta gọi được tên của sự vật.
12. Quy luật tổng giác.
- Ngoài bản thân những kích thích
gây ra nó, tri giác của con người còn bị quy định bơỉ một loạt các nhân tố nằm
trong bản thân chủ thể tri giác. Sự phụ thuộc của tri giác vào vào nội dung của
đơì sống tâm lý, vào đặc điểm nhân cách của họ gọi là tổng giác.
13. Ảo giác (ảo ảnh thị giác) Nhìn vào
các hình ảnh sau:
- Nguyên nhân khách quan:
+ Do thiếu sự tương phản giữa vật và
nền, do sự xóa nhòa giữa vật và nền.
Ví dụ: lợi dụng điều này trong chiến
tranh, người ta ngụy trang công sự, khẩu súng bằng lá cây. + Do hiệu ứng khuếch
tán, nghĩa là vật sáng to hơn vật tối mặc dù chúng bằng nhau.
+ Người ta ứng dụng việc này vào thời
trang: nếu bạn nữ có da trắng hồng, hay lựa chọn màu áo thật thẫm thì nổi hơn
và ngược lại người có làn da tối thì lựa chọn màu sáng chứ đừng mặc áo màu
trắng hay đen, đỏ,…
+ Nếu bạn thấp thì nên mặc áo kẻ dọc sẽ
tạo cảm giác cao hơn, nếu bạn cao, ốm thì nên mặc áo kẻ ngang.
- Nguyên nhân chủ quan: không hiểu được
ý nghĩa về hinh ảnh mà mình cần tri giác.
Từ đó ta đưa ra khái niệm:
- Ảo giác là tri giác không đúng, bị sai
lệch. Những hiện tượng này tuy không nhiều, song nó có tính qui luật.
- Người ta lợi dụng ảo giác vào trong
kiến trúc, hội họa, trang trí, trang phục…để phục vụ cho cuộc sống con người.
- Bên cạnh đó, thì ảo giác còn gây ra hoang tưởng, mơ mộng về một việc mà biết chắc không có thật, phản ánh không đúng, sai lệch về bản chất bên trong của sự vật, hiện tượng…
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét