5 đức tính cần
có của mỗi người là: Nhân – Lễ – Nghĩa – Trí – Tín vẫn luôn rất được coi trọng.
Cuộc sống ngày dù có rất nhiều thay đổi, nhưng chuẩn mực về tư tưởng, lối sống
và đạo đức của mỗi người vẫn được lưu truyền qua hàng trăm năm. Vậy 5 chữ này
có ý nghĩa như thế nào mà lại được mọi người nhắc đến nhiều như vậy và còn được
đưa vào trong các tác phẩm nghệ thuật? Hãy cùng tìm hiểu nhé.
Theo
Wikipedia, ngũ thường xuất phát từ Nho giáo ở Trung Quốc hay chính là hằng có,
đức tính của của con người ở đời, gồm:
– Nhân (trong “nhân hậu”), thuộc Mộc;
– Lễ (trong “lễ phép, lễ giáo”), thuộc Hỏa;
– Nghĩa (trong “chính nghĩa”), thuộc Kim;
– Trí (trong “trí tuệ”), thuộc Thủy;
– Tín (trong “uy tín”), thuộc Thổ.
Để có thể hiểu sâu hơn về 5 chữ: Nhân – Lễ – Nghĩa –
Trí – Tín này; chúng ta hãy cùng đi tìm hiểu về ý nghĩa của từng chữ.
Ý nghĩa chữ Nhân
Chữ nhân là biểu hiện của con người giữa đời thường,
được thể hiện qua cách đối nhân xử thế; yêu thương, đùm bọc, giúp đỡ, chia sẻ
với mọi người. Đặc biệt, đây không chỉ là đức tính cần thiết mà chính là trách
nhiệm của mỗi cá nhân; là sợi dây liên kết, ràng buộc giữa người với người và
thể hiện nghĩa tình qua các mối quan hệ như: vua – tôi, vợ – chồng, cha – con,
anh – em.
Theo Ngũ hành,
nhân ứng với mộc hay chính là hiện thân của các loại cây xanh. Hiện trạng của
mộc là cố định, nhưng vẫn luôn có sự sống và ý chí mạnh mẽ vượt qua mọi hoàn
cảnh, dù có là thời tiết khắc nghiệt đi chăng nữa cũng vẫn sẽ dành chiến thắng.
Nhắc tới hành
Mộc chính là nhắc đến nhân, mang ý nghĩa rất sâu sắc về nhân cách của con
người, sự lương thiện, bao dung, độ lượng và trong đó ẩn chứa cả sự vị tha.
Ý nghĩa chữ Lễ
Lễ hay cũng
chính là lễ nghi, lễ giáo. Đây cũng chính là một truyền thống tốt đẹp từ thời
ông cha chúng ta. Để thể hiện sự tôn trọng, và giúp cho mối quan hệ giữa người
với người trở nên hài hòa hơn thì chắc chắn sẽ không thể thiếu đi lễ. Hay khi
chúng ta chịu nhận ân huệ từ những người khác thì điều chúng ta cần làm chính
là “trả” lễ cho họ. Đặc biệt, lễ còn được xem là một nét đẹp trong văn hóa của
dân tộc. Bởi khi có việc gì quan trọng sẽ không thể thiếu được lễ. Điều quan
trọng nhất ảnh hưởng đến lễ chính là ánh sáng và hình thức đặc trưng, còn được
gọi là Tế tự.
Mà lửa, ánh
sáng hay những luồng năng lượng mạnh mẽ lại chính là biểu thị đặc trưng của
hành Hỏa. Xét theo Triết học, sự tôn kính quỷ thần của con người cũng thuộc
thuộc trong hành Hỏa. Vì vậy, những điều này khiến cho hành Hỏa và lễ của con
người lại được xếp cùng với nhau.
Ý nghĩa chữ Nghĩa
Chữ nghĩa xuất hiện rất nhiều trong đời sống hàng ngày
của mỗi chúng ta, trong sự dạy dỗ và dẫn dắt một con người theo lẽ sống phải
đạo và được coi là chuẩn mực, hành vi mà con người cần hướng đến.
Niềm tin vào
chính nghĩa luôn chiến thắng tà ác; biểu tượng của thiên đạo được gọi là nghĩa.
Hay nghĩa còn là sự công bằng, lẽ phải hợp với đạo lý chung; sự nhận thức đúng
đắn về chân lí những điều này sẽ không dễ dàng bị biến đổi.
Bên cạnh đó,
biểu tượng của hành Kim lại chính là bạc hay những kim loại có bề ngoài sáng
bóng và cứng rắn. Do vậy, ứng với hành Kim chắc chắn sẽ là nghĩa mà không phải
là chữ khác.
Ý nghĩa chữ Trí
Theo Đức Phật,
trí tuệ và sức khỏe là tài sản lớn nhất của mỗi người. Trí tuệ hay trí huệ,
trong đó bảo gồm: trí là quán thấy và huệ là hiểu rõ. Trí tuệ là sự sáng suốt,
tinh thông, am hiểu và nhanh nhạy về trí óc. Đặc biệt, khi sở hữu trí, người đó
sẽ không dễ dàng rơi vào u mê tội lỗi và thể hiện sự hiểu biết minh bạch, tường
tận.
Như người xưa
đã có câu “Trí giả nhạo Thủy” (Bậc trí giả thích nước). Bởi người sở hữu trí
đạt sự lý thông thông suốt mọi lẽ không dễ bị đình trệ; giống như dòng nước
chảy có thể bỏ qua được tất cả mọi dào cản; có lẽ vì vậy mà người trí rất ưa
thích nước. Vì vậy, khi nhắc đến trí người ta sẽ biết ngay tới hành Thủy bởi
những đặc tính tương đồng này.
Ý nghĩa chữ Tín
Tín là niềm
tin, giữ điều hẹn ước và thực hiện đúng như lời đã nói ra. Người biết giữ chữ
tính là người coi trọng lòng tin của người khác đối với mình và là người biết
trọng lời hứa, đáng tin cậy.
Khi con người
không giữ được chữ tín, thì cuộc sống sẽ luôn phải trong trạng thái phòng bị
lẫn nhau; đã có quan niệm rằng: người không biết giữ chữ tính thì cũng sẽ sống
không có nhân nghĩa. Nhưng với những người trọng chữ tín; thì tín cũng chính là
sợi dây liên kết mật thiết mỗi con người với nhau; và cũng là nền tảng và căn
nguyên để con người sống chân thành với nhau hơn.
Trong ngũ
thường, tuy rằng vị trí của tín là ở cuối cùng nhưng lại là điểm mấu chốt không
thể di dời; quyết định cho những đức tính trên. Bởi nếu không có đức tín, không
nhận được sự tin tưởng từ người khác thì cũng sẽ chỉ là một người không được
coi trọng và đánh giá cao. Cũng giống như Thổ luôn bất biến.
Không phải tự
nhiên mà hành Thổ lại được ví như Tín của con người. Những loài cây sinh sống
và phát triển nhờ và đất; nếu có được sự hậu thuẫn từ đất thì chúng sẽ sinh sôi
nãy nở rất tốt; vòng tuần hoàn theo đúng trật tự này cũng chính là yếu tố để
thấy rằng hành Thổ tương đồng với chữ Tín.
Mỗi chữ đều mang những ý nghĩa khác nhau; nhưng khi
đứng cạnh nhau 5 chữ này lại mang ý nghĩa rất sâu sắc về mọi mặt trong cuộc
sống. Nhân – Lễ – Nghĩa – Trí – Tín nếu chúng ta thiếu bất kỳ một trong những
đức tính trên; đặc biệt là Tín thì bản thân chúng ta sẽ không được coi trọng và
khó có thể thành công và thuận lợi.
Cũng bởi vậy,
bộ tranh chữ Nhân – Lễ – Nghĩa – Trí – Tín được sử dụng trong rất nhiều gia
đình; như lời nhắc nhở mỗi người phải sống đúng với luân thường đạo lý.
Bàn về Nhân – Lễ – Nghĩa – Trí – Tín: xưa và nay
Việt Nam đã có
hơn nghìn năm lịch sử phong kiến, và nho giáo luôn là tư tưởng chủ đạo trong
đời sống chính trị, văn hóa của dân tộc. Cho đến hôm nay cũng không thể phủ
nhận những giá trị văn hóa to lớn mà tư tưởng nho giáo để lại trong đời sống xã
hội. Nói đến tư tưởng nho giáo người ta không thể không nhắc đến năm chữ Nhân,
Lễ Nghĩa, Trí, Tín. Dù đã trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, cho đến bây giờ
những giá trị nhân văn của tư tưởng đó thể hiện qua năm chữ trên vẫn không mất
đi giá trị. Song ở mỗi thời mỗi khác và hôm nay
Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín cũng gắn liền với sự chuyển biến của xã hội
hiện tại, ở một khía cạnh phương diện nào đó đã thể hiện với những tư tưởng và
cách suy nghĩ không giống xưa, cũng như tâm quan trọng của mỗi chữ thể hiện
trong thứ tự sắp xếp, điều đó cần được bàn thêm.
Nhân, Lễ, Nghĩa,
Trí, Tín hay Nhân, Nghĩa, Trí, Tín, Lễ ?
Thời nào cũng vậy, chữ nhân luôn đặt lên hàng đầu, là
quan trọng hơn cả, nó đã là bao quát, là đạo làm người. Dù thời xưa hay thời
nay chữ nhân đó vẫn thể hiện trong cách sống, lối sống của mỗi con người. Cách
đôi nhân xử thế, tấm lòng của người giữa đời thường, cũng như vai trò trách
nhiệm của mỗi cá nhân trong xã hội. Chữ nhân trong mõi người không chỉ là một tấm
lòng, tấm lòng yêu thương con người, quê hương đất nước mà còn biết gắn cái
riêng của mình vào cái chung của xã hội hiện tại, với sự ràng buộc giữa người
với người, bằng những mối liên quan gắn kết. Người xưa cho rằng chữ nhân thể
hiện qua nhiều luân thường đạo lý: Vua – tôi, cha – con, vợ – chồng, anh – em
bằng hữu… Nam thì Tam cang ngũ thường ( Tam cang : ba mối quan hệ giữa vua –
tôi, cha- con, vợ – chồng . Ngũ thường : Chính là năm yếu tố để trở thành nhân cách một con người: Nhân, lễ,
nghĩa, trí, tín ). Điều đó thể hiện rõ nét trong tư tưởng nho giáo với mối quan
hệ giữa vua – tôi thế nào, cha – con ra sao… Cũng như chữ trung luôn đặt trên chữ hiếu. Quân bảo thần tử , thần bất tử bất trung (
Vua bảo bề tôi chết, bề tôi không chết là không trung ). Đó thể hiện cái suy
nghĩ của chế độ phong kiến quân chủ tập quyền. Nhưng suy nghĩ đó ngày nay đã
không còn phù hợp, một cá nhân trong cuộc sống đất nước thì cần phải suy nghĩ
gì trước vận mệnh chung của dân tộc, tất nhiên là phải vì lợi ích chung, cái lợi
của nhân dân, của dân tộc chứ không phải vì một lợi ích riêng của cá nhân nào.
Còn theo ngôn ngữ khoa học thì nhân ( hạt nhân ) nghĩa là cái trung tâm, cái
quan trong, cơ bản nhất của mỗi vật chất. Con người cũng vậy, nhân không chỉ thể hiện cái riêng của mỗi cá nhân
mà còn là một tấm lòng bao la của con người khi gắn cái riêng đó với cái chung
trong cuộc sống xã hội đời thường. Nữ thì Tam tòng tứ đức (Tam tòng: Sống theo
cha, có chồng theo chông, chồng mất thì theo con. Tứ đức: Công, Dung, Ngôn, Hạnh,
Công: là sự giỏi gian, đảm đang trong công việc, Dung: nhan sắc người phụ nữ,
Ngôn: lời ăn tiếng nói, cách ứng xử lễ phép, Hanh: cái trinh tiết, tiết hạnh
của người phụ nữ- ý nói cần giữ gìn ). Có nhất thiết phải ở vậy theo con khi mà
người chồng chăng may mất sớm không? Chẳng lẽ không cho người phụ nữ cái quyền
được sống, được có hạnh phúc mới khi còn tuổi xuân sao? Đối với một số dân tộc
như Champa, hay đời nhà Tần bên Trung Quốc thời xưa còn có tục khi người chống
mất người vợ phải chết theo, nhất là đối với những bậc vua chúa. Làm vậy chẳng
phải là quá khắc khe, ích kỷ và tàn nhẫn đối với người phụ nữ sao? – Điều đó
ngày nay đã hoàn toàn không còn phù hợp. Công ở thời xưa và thời nay đã không
còn giống nhau trên phương quan điểm, nhất là đối với người phụ nữ ngày nay
ngày càng có nhiều quyền bình đẳng hơn. Có một thực tế là ở chế độ phong kiến
ngày xưa quan niệm xem nhẹ vai trò người phụ nữ, cũng như tư tưởng trọng nam
khinh nữ đã ăn sâu vào suy nghĩ của mọi người, như ngày nay có thể nói điều đó
đã dân thay đổi. Mọi người cần phải thay đổi lại cách suy nghĩ và nhìn nhận
đúng về vai trò người phụ nữ. Người xưa cho rằng , người phụ nữ đảm đang thì
chỉ cần gói gọn trong việc nâng khăn sửa túi cho chồng, chăm lo con cái, gia
đình chứ không cần có một công việc riêng tư. Nhưng ngày nay thì đã khác, người
phụ nữ cũng có một công việc riêng tư như bao người đàn ông, một cuộc sống tự
lập chứ đâu cần phải theo ai! Điều đó chứng minh qua xã hội ngày nay có nhiều
người phụ nữ thành đạt, họ không chỉ chăm lo tốt chồng con, gia đình mà thành
công trong công việc chuyên môn, có một địa vi nhất định trong xã hội mà nhiều
người đàn ông cũng phải ao ước, ngưỡng mộ theo chứ chưa nói gì đến những người
phụ nữ là lãnh đạo, nguyên thủ của một quốc gia. Điều đó cũng đã đủ nói lên vai
trò to lớn của người phụ nữ ngày nay. Dung là nhan sắc, ở mọi thời đại đó vẫn
là một lợi thế của họ, thế mạnh trời cho này của người phụ nữ nếu họ biết ăn
nói dịu dàng lễ phép , kính trên nhường dưới, giao tiếp nhã nhặn với mọi người
xung quanh đúng như trong chữ ngôn nữa thì đó là điều tuyệt vời. Ngày nay quan
niệm về hanh – trinh tiết của người phụ nữ đã không còn khắc khe như xưa, nhưng
đó cũng là điều mà người phụ nũ luôn trân trọng, giữ gìn- nhất là đối với những
người phụ nữ Á đông với tư tưởng văn hóa phương đông, bao đời đã tạo nên một
nét riêng so với người phụ nữ phương tây và được mọi người trong xã hội đánh
giá cao. Tất cả những đều trên khẳng định một điều rằng: Đối với mỗi người thì
chữ nhân không thế thiếu được.
Nếu muốn làm
được việc nghĩa thì phải có trí, phải có một sự hiểu biết nhất định ở xã hội.
Có nhân,
có nghĩa mà không có trí thì chẳng khác nào một người lính ra trận chỉ
có áo giáp mà không có gươm, đao, chỉ bảo vệ được mình mà không bảo vê được
người khác. Sống ở đời nếu chí sống cho riêng ta thì đơn giản quá, mà muốn giúp
đỡ được người khác tất mình phải có tài, có hiểu biết. Trí là một sự hiểu biết,
người không trí, không hiểu biết thì quả là một thiệt thòi lớn, có thể nói
người không trí không làm được gì cả. Nếu như ngày xưa đánh giá chữ trí của một
con người qua sự hiểu biết về đạo quân tử, triết lý khổng giáo, lão giáo hay
phật giáo thì ngày nay ngoài sự hiểu biết về lĩnh vực văn hóa xã hội, triết học
thì cần có một sự hiểu biết về khoa học tự nhiên, bước sang thế kỷ XXI, với cuộc
sống hiện đại, thông tin chóng mặt thì điều đó là cần thiết. Hiểu biết nhiều có
thể làm được nhiều việc có ích với đời nếu người đó có nhân, có nghĩa trong
tâm.
Có được nhân,
nghĩa, trí, tín tất lễ cũng phải có, bốn chữ trên gân như bao gồm cả một nhân
cách con người thì lý gì lễ không có? Chí ít gì cũng hiểu biết thế nào là lễ và
vì sao gọi là lễ ở đời. Vì vậy nếu nói: Người xưa thì NHÂN, LÊ, NGHĨA, TRÍ, TÍN
Còn người nay thì NHÂN, NGHĨA, TRÍ, TÍN, LỄ thì cũng không gì là quá. Nhưng cho
dù là nhân, lễ, nghĩa, trí, tín hay nhân, nghĩa, trí, tín, lễ đi chăng nữa thì
sự gắn kết cũng như mối tương quan bổ trợ giữa năm chữ trên cũng không bao giờ
thay đổi được. Năm chữ trên
