SUY NGHĨ VỀ “DANH” VÀ “LỢI” TRONG CUỘC SỐNG HIỆN NAY

 Danh Lợi

Danh lợi đến rồi danh lợi đi

Ham chi một chút nhất hay nhì

Đêm nằm thao thức tâm điên đảo

Hơn thua tranh chấp nhọc công lao

 

Oán thù chi để khổ lòng nhau

Nghiệp xưa nghiệp nữa phải mang vào

Kiếp này kiếp khác luân hồi mãi

Nợ nần gian díu khổ làm sao

 Nghe lời Phật dạy hãy tu mau

Giữ tâm trong sạch để khi nào

Ra đi nhắm mắt hồn thanh thản

Không còn lo nghĩ chuyện lao xao

 

Chúng ta chung sức hãy cùng nhau

Dựng xây thế giới đẹp muôn màu

Nơi ánh đạo vàng lan biển rộng

Không còn thấy nữa cảnh thương đau.

 

S

ắc tài, danh lợi tựa phù du

Nếu ta đang buồn vì những thất bại trong công việc, trong cuộc sống, hãy dành chút thời gian đọc bài thơ “Danh lợi” sẽ thấy tâm hồn mình như được giải thoát. Sao phải tranh chấp được thua, sao phải oán thù vì danh lợi.

 Thân cát bụi sẽ trở về với cát bụi, đời người vô thường nên cần sống cho thanh thản, đừng tham lam, đừng cưỡng cầu những thứ vốn không thuộc về ta. Sống ở trên đời quan trọng nhất ở tấm lòng, biết yêu thương, biết chở che, biết giúp đỡ người khác.

 Suy nghĩ về “danh” và “lợi” trong cuộc sống hiện nay

Từ khi có văn minh, con người đã nghĩ đến danh và lợi. Bởi luôn muốn thu vén địa vị và lợi lộc cho riêng mình, biết bao tham quan đã gây nên biết bao nghiệp chướng, oan tình, kì án, gieo rắc đau thương trên khắp thê gian. Danh và lợi là hai lưỡi kiếm rất ác độc và mãnh liệt, thường theo đuổi ta trên suốt đường đời không sao dứt bỏ được.

Danh là gì?

 Theo nghĩa từ điển, chữ danh có nghĩa là tên tuổi nổi bậc, là danh tiếng, là tiếng tốt, được xã hội biết đến và coi trọng. Chữ danh còn được hiểu là công danh, sự nghiệp, địa vị, danh dự của con người. Ví như người xưa đi tìm công danh, sự nghiệp vĩ đại nơi quan trường hoặc chiến trường, từ đó khẳng định địa vị, danh dự của mình trong xã hội.

Lợi là gì?

 Chữ lợi xuất phát từ nghĩa là nguồn lợi, tài nguyên thu được sau một chuỗi hành động nào đó. Lợi tức là phần được tạo ra từ một việc làm nhất định. Đôi khi chữ lợi được đồng nhất với chữ lộc trong cuộc sống.

Vì sao sống phải biết tìm kiếm danh và lợi?

 Khẳng định địa vị, danh dự cao đẹp và làm giàu cho bản thân, gia đình vốn là quyền của con người. Suốt cuộc đời người chăm lo học tập, trau dồi đạo đức, giữ gìn nhân cách, nhân phẩm cũng chỉ để tìm kiếm địa vị, danh dự, sự nghiệp cho riêng mình, từ đó đóng góp một phần giá trị hữu ích cho xã hôi.

 Về cơ bản, danh và lợi chính là động lực cho sự phát triển của xã hội. Một người luôn khát vọng lập công danh, làm điều lớn lao là mong muốn tự khẳng định mình, khao khát được nổi bật trong xã hội, được mọi người tôn trọng và giúp đỡ để thành công. Đây là một ước mơ lành mạnh và chính đáng vì nó thúc đẩy xã hội phát triển lên tầm cao.

 Xưa sĩ tử ngày đêm đèn sách, kinh thi ứng cử là để mong cầu đỗ đạt, có quan có tước, lãnh trị thiên hạ, kinh bang tế, thế đem lại nhiều điều tốt đẹp cho cuộc sống, được nhiều người kính trọng. Lại còn vinh quy bái tổ, làm rạng rỡ danh tiếng gia tộc. Người lính nơi chiến trường, xông pha trận mạc, liều mình như chẳng có, cũng chỉ mong muốn lập nên chiến công hiển hách, đeo ấn phong hầu, được người đời ca tụng. Đó là họ luôn khát vọng lập công danh cho bản thân, làm điều hữu ích cho đất nước. Các anh hùng nghĩa sĩ ấy mãi mãi còn được tôn vinh.

 Chữ lợi từ chữ danh ấy mà ra. Khi đã thành danh tất được hưởng lợi. Người ra làm quan được chu cấp bổng lộc, được thu lợi từ chính công việc của mình, có được cuộc sống sung túc, phồn vinh. Đó hẳn là cái lợi chính đáng, đáng được trân trọng.

 Ngày nay, để có danh thì phải học. Học để thành tài, kiện toàn năng lực, để có dịp đem cái tài ra phụng sự đất nước. Đất nước luôn cần có những con người giàu nhiệt huyết, khát vọng, hoài bão lớn lao, lý tưởng cao đẹp, dám xung phong đi đầu trong những nhiệm vụ khó khăn, dám hi sinh đánh giặc giữ nước, chấn chỉnh phong hóa, phát triển văn học, thúc đẩy kĩ thuật, cải cách kinh tế… cho nước nhà.

 Danh và lợi của cá nhân gắn chặt với lợi ích của đất nước đó là danh lợi trong sáng, vĩ đại và giàu tính nhân văn cao cả. “Thanh danh là hương thơm của những hành động anh hùng” (Socrate). Anh hùng cũng là một cái danh nhưng đó là cái danh vĩ đại.

 Có danh là để dễ bề làm sáng nghiệp của tổ tiên, làm cho xã hội công bằng, văn minh, tiến bộ. Một nhà khoa học miệt mài nghiên cứu sẽ tạo ra những phát minh hữu ích phục vụ cho sự tiến bộ của nhân loại; một thầy giáo giỏi tận trung với sự nghiệp giáo dục sẽ tạo ra những học trò xuất sắc; một bác sĩ tận tâm với nghề nghiệp sẽ cứu được biết bao con người qua khỏi cơn bệnh hiểm nghèo. Với tài năng và lòng yêu thương con người, họ thúc đẩy xã hội phát triển đồng thời nhận được lợi ích chính đáng về mình.

 Danh bao giờ cũng đi liền với trách nhiệm và bổn phận đối với xã hội. Người khao khát công danh luôn nổ lực để trở thành người chân thiện, mang cái lợi cho cộng đồng, qua đó tự hoàn thiện bản thân, trở thành người ưu tú với những phẩm chất cao quý.

 Mặt khác, lợi ích chính là động lực phát triển của mọi nền kinh tế, là điều kiện tiên quyết để mọi loài vật có thể tồn tại và phát triển được. Vì muốn hưởng lợi, muốn nhàn hạ, muốn làm ít mà hưởng nhiều, muốn thực hiện những việc vượt quá sức người, nên con người mới bắt cái đầu nghĩ ra khoa học kĩ thuật, công nghệ, máy móc. Vì muốn kiếm lời con người mới đem hàng hóa từ nơi này đến nơi khác tiêu thụ, giúp nền kinh tế phát triển, cuộc sống con người cũng nâng cao hơn. Tạo ra lợi ích để tận hưởng một cuộc sống tiện nghi, đầy đủ, giàu có vốn là khao khát mãnh liệt của con người từ xưa đến nay.

Cái danh và lợi ích kỉ trong cuộc sống.

 Con người vốn ích kỉ, ít ai không vì một lợi ích nào đó mà làm việc hăng say. Bởi trước khi hướng đến làm điều lợi ích cho xã hội họ cần làm lợi cho bản thân trước. Bản thân đầy đủ, cuộc sống an toàn thì con người mới cống hiến sức mình cho xã hội.

 Phấn đấu để có được công danh và hưởng lợi từ công danh ấy vốn không có gì là sai trái. nhưng có nhiều kể bất chấp thủ đoạn. Mọi ham muốn, tham lam trong cuộc đời đều xuất phát từ lợi danh. Thắng thua chỉ là thước đo trong cuộc chơi địa vị. Tình thương giữa người với người, lòng hiểu biết giữa tâm hồn và tâm hồn mới là điều quan trọng nhất. Có tình thương trong trái tim, ta là người tự do, danh lợi không có chỗ đứng. Mất tình thương, ta chính là người danh lợi, quay về danh và lợi ích kỉ. Vì danh và lợi con người muốn thâu đoạt về mình càng nhiều càng tốt, để thỏa mãn lòng tự ái và ích kỉ.

 Hai chữ danh và lợi xưa nay làm điên đảo biết bao con người. Hám lợi tham danh làm con người mù quáng lương tâm, ra nhiều tội lỗi và đau khổ cho người khác; chuyên quyền, tham nhũng tràn lan, buôn bán ma túy, sản xuất sữa độc, kẹo bột đá, thải nước độc ra môi trường sống, làm cho các giống hổ, voi, tê giác, cá mập,… có nguy cơ bị tuyệt chủng, các cánh rừng nguyên sinh có nguy cơ bị xóa sổ.

 Khát danh vụ lợi làm cho con người có những toan tính tầm thường, xu nịnh, tranh giành, chiếm đoạt, mua quan bán tước, bằng cấp giả… làm đảo lộn giá trị cuộc sống, thật giả bất phân. Những người bán danh, hám lợi thường bị mọi người xem thường, không thể tin tưởng.

Làm thế nào để có được danh và lợi chính đáng?

 Làm người thì cần phải có danh vọng và lợi lộc. Thiếu một trong hai thứ ấy cuộc sống khó đạt được hạnh phúc. Nhiều người cao ngạo cho rằng họ trọng nghĩa (tình nghĩa) khinh tài (danh lợi) nhưng kì thật đó chỉ là phát ngôn lúc trong viên mãn, tràn đầy, cuộc sống không khó khăn gì mà thôi. Con người ta luôn sống vì bản thân và người thân. Con người ta làm việc vì lợi ích của cá nhân. Con người ta cần lợi ích để sinh tồn và khẳng định, nhưng không vì thế mà bất chấp đạo lí và phát luật, làm điều trái với đạo nghĩa.

 Thanh niên ngày nay, muốn có lợi danh hãy chăm chỉ học tập thành tài, bằng sức mình hăng say làm việc, tạo ra nhiều lợi ích tất sẽ nhận được danh tiếng và lợi lộc xứng đáng. Có được danh tiếng, địa vị và lợi ích từ chính năng lực của mình, dựa trên thành quả lao động mình tạo ra đó là danh lợi chính đáng và bền vững nhất.

 Phải liên tục rèn luyện, trau dồi, bồi dưỡng đạo đức, nhân cách, nhân phẩm, lý tưởng, giữ mình trong sạch, vững mạnh, tránh được tham vọng cá nhân, hướng đến cộng đồng để không làm điều sai trái mà hủy hoại cả sự nghiệp. Pháp luật tuy im lặng mà khó thoát, đời người trong kiếp phù sinh trùng trùng nhân quả, làm điều sai trái tất không khỏi nhận lấy hậu quả về mình.

 Sống phải luôn có ước mơ, hoài bão làm điều lớn lao để không uổng kiếp người quý báu. Được nổi bậc và nhiều người tôn vinh trong tập thể, cộng đồng đó là danh dự. Được nhiều yêu mến, kính trọng, tri ơn và giúp đỡ trong cuộc sống đó là hạnh phúc. “Có trung hiếu nên đứng trong trời đất. Không công danh thà nát với cỏ cây” như cụ Nguyễn Công Trứ đã từng kiên định thực hiện.

 Đừng bao giờ kiêu ngạo, khinh thường người khác khi đã có được danh và lợi. Đừng bao giờ lạm dụng chức vị, quyền lực, địa vị mà thu lợi bất chính, không những tạo ra nhiều điều tổn thất cho tập thể, cộng đồng và đất nước mà còn gây nên những mối hiểm họa cho bản thân ở tương lai.

 Khi vướng vào danh lợi, ta bị cuốn vào trong vòng xoáy của hơn thua. Một khi đã ở trong vòng xoáy đó, nhất định ta luôn có trong mình sự căm thù, ganh ghét và phân biệt. Tâm thức đầy tràn những tâm hành tiêu cực có thể dẫn ta đến chuyện oán hận, bạo động. Ta hoàn toàn đánh mất tình thương trong mình.

 Từ xưa đến nay, có biết bao anh hùng hào kiệt và tài tử cao nhân đức cao vọng trọng, liêm khiết chính trực nhưng cũng chỉ vì hai chữ danh lợi mà điên đảo thân tâm, làm điều bất nghĩa để đến nỗi thân bại danh liệt, đời đời còn lưu tiếng xấu.  Cái giá phải trả vì tham danh cầu lợi là uổng phí trọn một kiếp người, vẫn ở trong vòng luân hồi quả báo, khổ sở không lúc nào hết.

Bài học nhận thức:

 Vì nhận thức được rằng tài cao, đức trọng thì có danh lớn nên bản thân quyết tâm học tập thật giỏi để lập công danh, khẳng định mình trong xã hội, làm rạng danh gia đình, dòng họ, đất nước. Hãy luôn làm việc thật tốt mang lại lợi ích cho bản thân, cho gia đình, cho xã hội. Chỉ phấn đấu bằng chính danh, chính lợi  bằng nổ lực của bản thân, quyết không làm điều khuất tất và thiệt hại đến người khác, đến đất nước. Danh lợi là mục tiêu phấn đấu nhưng nếu quá tham vọng hoặc mưu danh cầu lợi quá mức lại là hành động sai trái, đáng bị lên án.

 Khuất Nguyên, một danh sĩ thời Chiến quốc từng nhắc nhở rằng: “Thiện không do từ ngoài lại. Danh không từ hư mà có”. Làm người đừng bị danh và lợi mà bất chấp vinh nhục ở đời. Bởi thế, tu dưỡng năng lực và tinh thần của chính mình để tìm kiếm danh lợi chân chính, từ khát vọng danh lợi của bản thân đóng góp vào sự phát triển của đất nước mới là lý tưởng của thanh niên thời nay.

 Ngày xuân bàn về danh lợi

DANH và LỢI, rõ là hai phạm trù hoàn toàn khác nhau, có vẻ như nó hoàn toàn đối lập nhau, nhưng thực ra, nó lại xoắn xuýt với nhau, rất khó tách rời. Thế nên, xưa nay, người ta nhiều khi cũng dùng nó như một phạm trù kép: DANH LỢI.

Ở thời phong kiến, các nhà Nho thường cố công gắng gỏi học hành, rồi lều chõng rộn ràng đua tranh thi cử, cốt cũng chỉ mong đạt được cái danh, nhưng phải là chính danh. Quan niệm “tiến vi quan, đạt vi sư” (tiến thì làm quan, đạt thì làm thầy), trước là “vinh thân” (giành lấy vinh quang cho chính mình), rồi thì theo đó là “phì gia” (làm cho gia đình mình giàu sang phú quý), nghĩ cũng chẳng có gì sai.  Cái DANH ông Nghè (Tiến sĩ), ông Cống (Cử nhân) được ghi vào bia đá bảng vàng, “vinh quy bái tổ”, mãi mãi đi vào sử sách, chẳng phải cũng là vinh hiển lắm hay sao? Chẳng phải cũng là khát vọng của biết bao kẻ sĩ mọi thời đấy ư?

 Nhà thơ Tú Xương (Trần Tế Xương) người đất Vị Xuyên (Nam Định) sống ở thời mạt vận của chữ Nho, từng nói rằng chính ông cũng đã cố gắng phấn đấu hết mình để đạt được cái danh, nghĩa là ông cũng “rắp ranh bia đá bảng vàng cho vang mặt vợ” đấy thôi. Vậy mà không dưới tám lần lều chõng rủng rỉnh lặn lội đi thi, vị hàn Nho long đong vất vả đường công danh này cũng chỉ mới đỗ được cái Tú tài, đúng hơn là hai lần đỗ Tú tài (Tú kép), mà còn phải đứng cuối bảng ghi danh. Thật là cười ra nước mắt!

 Có cụ cắm cúi đi thi cả đời, tới ba lần đỗ Tú tài, nhưng rốt cuộc cũng không làm sao chiếm được học vị Cử nhân, nên đành phải cầm lòng mà ôm cái danh be bé là cụ Tú Mền. Tú Mền, nghĩa là mấy lần Tú tài đắp lên nhau như đắp chăn đắp mền ấy. Không đỗ được Cử nhân thì chả ai cho làm quan chính ngạch, cuối cùng thì vẫn phải ngậm ngùi ngồi nhà làm thầy đồ gõ đầu trẻ, hoặc chỉ biết ngồi “ăn lương vợ” như thi sĩ trào phúng bậc nhất Tú Xương, lại phải nhẫn nhịn ngồi chờ đợi đến kỳ thi tiếp theo, sau ít nhất là ba năm nữa, thế thôi.

 Tuy nhiên, các nhà Nho quân tử chính danh, không chỉ lấy sự “vinh thân phì gia” làm mục tiêu tối thượng, mà họ còn muốn đạt tới mục đích cao cả hơn, đem tài năng của mình phụng sự đất nước, làm cho đất nước ngày một rạng rỡ hơn lên. Đó chính là sự nghiệp phò vua giúp nước, “kinh bang tế thế” vô cùng cao đẹp của kẻ sĩ. Nho giáo từng quan niệm rằng “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”. Nghĩa là, DÂN mới đáng quý nhất, là hàng đầu; sau đến xã tắc (đất nước); còn vua chúa thì thường thôi! Quả vậy, không có DÂN thì làm gì có xã tắc, làm gì có vua? Vậy nên NHÂN DÂN mới là đối tượng được tôn vinh hàng đầu. Suy rộng ra, dân là nước, là đấng tối thượng, mới xứng đáng được tôn vinh trước nhất. Cho nên, mất lòng dân LÀ MẤT TẤT CẢ !

 Đấy mới chỉ là nói riêng về con đường khoa cử ở thời xa xưa, để mong đạt đến cái danh đích thực, nói theo người xưa là CHÍNH DANH. Dầu vậy, thực tế thì mỗi thời mỗi khác. Thời thịnh thì thường sinh những bậc quân tử chính danh. Theo đó, những kẻ sĩ chính danh đã góp phần làm cho đời thịnh. Thời suy mạt thì DANH và THỰC thường lẫn lộn, gạch ngói lẫn với vàng thau. Khối kẻ bất tài nhưng háo danh, cố tìm mọi cách để đạt được một chút danh nào đó, cho dù đó chỉ là cái danh bất chính, hòng mưu lấy cái lợi của kẻ tiểu nhân đắc chí. Những kẻ mưu lợi cá nhân, thường tìm kiếm cái danh làm phương tiện để leo cao vươn xa, đã góp phần không nhỏ làm cho đất nước suy yếu, phong hóa suy đồi, thế nước đi xuống. Thế nghĩa là lợi bất cập hại!

 Xưa thế, và nay cũng vậy thôi. Cái cảnh mua bán bằng cấp, mua quan bán tước, chạy chức mua quyền, chạy giải thưởng, chạy danh hiệu nghệ sĩ, chạy đủ thứ vô cùng nhốn nháo và nguy hại đã và đang diễn ra ở nước ta trong thời gian qua và hiện nay, chẳng phải là hiện trạng nhỡn tiền đau lòng lắm hay sao? Lỗi tại ai đây? Kẻ dốt nát thì quan cao lộc lớn, người có thực tài thì ngậm ngùi than thở, đành miễn cưỡng cam chịu hoặc ấm ức trong hoàn cảnh bị lép vế, hoặc tìm cách bỏ đi nơi khác. Mua được cái tiến sĩ chỉ bằng mấy chục triệu đồng, rồi thì mượn cái danh rởm ấy để ngoi lên, nắm quyền chia chác đặc quyền đặc lợi, hại dân hại nước, chẳng phải là bọn sâu mọt đáng khinh bỉ, đáng căm ghét lắm hay sao?

 Con đường tìm đến cái DANH, thực ra cũng diễn ra ở nhiều phương diện. Học vấn, học vị, học hàm chính danh và không chính danh, đại khái là vậy! Giàu sang kiếm từ con đường quan chức không phải là chuyện lạ. Giàu sang kiếm bằng con đường kinh doanh cũng đã có từ xa xưa. Cũng không thiếu cảnh trả giá và hy sinh nhiều thứ, chỉ cốt đạt được danh vọng cao hơn.

 Đây nhé, chỉ đơn cử, như Lã Bất Vi ở thời Xuân Thu bên Tàu chẳng hạn. Ngay từ khi còn nhỏ, cậu bé họ Lã có lần hỏi cha rằng buôn cái gì thì lãi nhất. Thấy con hỏi vậy, người cha bảo với cậu con rằng “Chỉ có buôn vua là lãi nhất” đấy thôi. Lớn lên, Lã Bất Vi do kinh doanh giỏi mà có rất nhiều vàng, ông ta bèn dùng kho vàng khá lớn của mình để thực hiện kế hoạch buôn vua. Kết quả là ông ta thành công mĩ mãn.

 Lã Bất Vi dùng người vợ thiếp rất trẻ và xinh đẹp, vừa mới có bầu với ông ta được vài tháng, khôn khéo mở tiệc sang trọng mời khách quý, rồi “câu” được ông vua tương lai của nước Tần hiện đang làm con tin ở nước Triệu, rồi tiến hành ngay việc “sang tên” cho vị công tử quý phái này làm “chính chủ”. Thế là con vua, vợ vua, mà thực tế vẫn là vợ ông ta, con vẫn là con ông ta. Sau đó và nhờ vậy, Lã Bất Vi còn làm đến chức quan nhất phẩm trong triều đình nước Tần, tung hoành quyền lực như một kẻ trên đầu không có ai vậy.

 Trước đó, trong cuộc “giao dịch” đôi bên, khi bàn giao cô vợ thiếp xinh đẹp trẻ trung cho “đối tác” là Hoàng tử nước Tần, Lã Bất Vi từng nói với ông ta, đại ý rằng, trong cuộc vui này, “cổng nhà ngài sẽ cao lên; thì cái cổng nhà tôi cũng nhờ đó mà cao lên!”. Nghĩa là cả hai bên đều được hưởng lợi. Hoàng tử kế vị Tần Doanh Chính lên làm vua nước Tần, xưng Hoàng đế Tần Thủy Hoàng, chính là con trai của Lã Bất Vi đấy! Thế nhưng, kiểu kinh doanh chính trị công phu ghê gớm mà bẩn thỉu này không phải là không bị trả giá đâu. Lã Bất Vi được quyền được lợi được danh, nhưng việc làm của ông ta cũng đồng thời tự làm cho cái danh của mình trở thành nhơ bẩn. Cuối đời, thân bại danh vong, chẳng phải cũng là một bài học cay đắng cho muôn đời sau hay sao?

 Duy chỉ còn có điều may mắn an ủi một chút đối với Lã Bất Vi, là ở tư cách một nhà trước thuật, ông ta từng viết tác phẩm LÃ THỊ XUÂN THU nổi tiếng để lại cho đời. Cho nên, DANH và LỢI, được và mất bao giờ cũng là một quy luật có tính phổ quát. Thời nay, có ai đem vợ mình hiến cho quan trên, công khai hoặc không công khai, kiểu như vị quan huyện kia trong tác phẩm của các nhà văn hiện thực Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan hoặc Vũ Trọng Phụng ngày xưa, để mưu toan được thăng quan tiến chức hay không? Ngọc Minh tin là không thể không có!  Vì cái lợi nho nhỏ mà biến vợ con thành món hàng trao đổi, chẳng phải là kẻ vô đạo, vô liêm sỉ hay sao? Đấy là chưa kể có anh chồng cho vợ đi Tây, dùng “vốn tự có” của vợ để kiếm tiền nuôi cái miệng mình ở quê nhà. Lại còn lấy làm sung sướng vì chẳng phải làm gì, hàng tháng cũng có vài ngàn đô la từ bên Tây gửi về, tiêu xài bát ngát. Thật là đê tiện hết chỗ nói !

 Nhà thơ Nguyễn Công Trứ thế kỷ 18 từng viết mấy câu thơ Nôm:

Làm trai sống ở trong trời đất,

Phải có danh gì với núi sông !

 Danh đây là CÔNG DANH, là cái danh lớn, thể hiện cái chí của người quân tử, chứ không phải là cái DANH cái LỢI nhỏ bé của kẻ tiểu nhân.

 Ngay từ thế kỷ 13, danh tướng Phạm Ngũ Lão cũng đã có một bài thơ viết bằng chữ Hán, bất hủ, về cái DANH LỚN của bậc trượng phu chí cả:

Hoành sóc giang sơn cáp kỷ thu

Tam quân tì hổ khí thôn ngưu

Nam nhi vị liễu công danh trái

Tu thính nhân gian thuyết vũ hầu.

(Thuật hoài)

Trần Trọng Kim dịch thơ:

Múa giáo non sông trải mấy thâu,

Ba quân hùng khí át sao ngưu.

Công danh nam tử còn vương nợ,

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu.

 Đấy mới là cái danh lớn, chính danh. Vậy có cái lợi gì ở đây không ? Đương nhiên là có. Cái lợi ích mà người quân tử chính danh được hưởng, đó chính là cái lợi mà cả thiên hạ được hưởng, là lợi ích quốc gia, đất nước thái bình thịnh trị, trong đó có hạnh phúc của riêng mình.

 Thế là danh và lợi đều mĩ mãn. Đấy chẳng phải là mơ ước của tất cả mọi người ở mọi thời hay sao ?

 Danh đi kèm với lợi, điều ấy là hiển nhiên rồi. Tuy nhiên, cũng vì cái lợi nho nhỏ, thường cũng làm cho người ta mất cả tự do. Thi nhân Đỗ Phủ đời Đường bên Tàu từng than thở rằng “Nho quan đa ngộ nhân” (Cái mũ nhà Nho làm ta lầm lỡ quá nhiều).

 Thánh thơ Cao Bá Quát ở đời nhà Nguyễn nước ta (1802-1945) cũng từng viết trong bài phú chữ Nôm Tài tử đa cùng, về cái quan hệ được mất của danh và lợi rất chí lý:

 Ngán nhẽ kẻ tham bề khóa lợi, mũ cánh chuồn đội trên mái tóc, nghiêng mình đứng chực kẻ hầu môn, quản bao người mang cái GIÀM DANH, áo giới lân trùm dưới cơ phu, mỏi gối quỳ mòn sân tướng phủ.

 Đấy! Vì danh lợi mà tự đánh mất mình, cam phận làm kẻ nô lệ áo cơm, thì cái danh kia sao mà rẻ mạt đến thế?

 Nhà Nho thi sĩ Đào Tiềm (Đào Uyên Minh) bên Tàu, từng làm quan huyện lệnh huyện Bành Trạch. Ông cũng bị bọn quan lại địa phương sách nhiễu. Cực chẳng đã, ông tuyên bố rằng quyết không vì năm đấu gạo (lương bổng) mà cam tâm chịu cúi ngửa theo kẻ khác. Ông liền treo mũ từ quan, về quê vui với mấy luống hoa cúc hoa lan quanh nhà, tiêu khiển cùng gió trăng thoáng đãng.

 Biết bao kẻ sĩ ngày xưa, hơn thế, cả những vị vua quyền lực và danh vọng chót vót, cũng quyết lòng vứt bỏ danh lợi mà lên Yên Tử ngồi tu Thiền, xa lánh cái danh cái lợi ở cõi người bụi bặm, như một sự tự phản tỉnh chính mình, để ngộ ra cái chân lý vô cùng cao diệu của Phật pháp.

 Ông vua anh hùng, ông vua thi sĩ, nhà văn hóa lớn đời Trần, là Phật Hoàng Trần Nhân Tông, vị tổ thứ nhất của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử đấy! Ngài Lý Đạo Tái quê làng Vạn Tải huyện Gia Bình (Bắc Ninh), từng đỗ đầu khoa thi Hội dưới triều Trần, từng làm quan tới chức Hàn lâm học sĩ, danh vọng đã cao, mà vẫn bỏ quan lên Yên Tử tu hành, trở thành vị tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm, pháp hiệu Huyền Quang. Huyền Quang Thiền sư cao tăng, Huyền Quang thi sĩ, cái danh ấy còn lớn gấp nhiều lần ông quan Lý Đạo Tái. Chẳng phải như vậy hay sao ?

 Ở thời hiện đại, rất nhiều người có tài kinh doanh thương mại, từ chỗ “tay không bắt giặc” mà thành tỉ phú đô la. Nước Mỹ nhiều người như thế. Họ quá giàu tiền bạc, nhưng quan trọng hơn là họ còn rất giàu có về tấm lòng yêu thương đồng loại.  Chẳng những họ đóng góp hàng năm cho ngân sách nhà nước một khoản thuế rất lớn, mà họ còn sẵn lòng để ra một khoản thu nhập cũng rất lớn, để làm việc từ thiện xã hội, ví như việc đầu tư xây dựng các công trình phúc lợi cộng đồng ở nhiều lĩnh vực, nhất là giáo dục, y tế và văn hóa. Họ làm ra nhiều tiền một cách chính danh, tiêu tiền cũng rất chính danh và rất có văn hóa. Thân thế và sự nghiệp kinh doanh của họ khiến thiên hạ phải nghiêng mình kính nể. Danh và lợi của họ hài hòa, gắn bó với nhau.

 Ở nước ta, nhiều doanh nhân chân chính cũng đã làm được những việc tương tự như thế. Người đầu tiên phải kể đến, chính là doanh nhân cự phách Bạch Thái Bưởi. Ông ấy xây dựng thương hiệu riêng, kinh doanh sòng phẳng với người nước ngoài, kể cả người Pháp đang nắm quyền đô hộ nước ta hồi ấy. Đó là một thương gia dũng cảm, tài trí và yêu nước tuyệt vời. Tên tuổi ông xứng đáng được tôn vinh như bao vị anh hùng cứu nước khác.

 Trong kháng chiến Pháp, rất nhiều thương gia giàu có không tiếc tài sản riêng, đã đóng góp rất nhiều tiền của cho công cuộc kháng chiến, ví như gia đình ông Trịnh Văn Bô ở Hà Nội đã góp cho Chính phủ kháng chiến tới năm ngàn lượng vàng, lại thêm cả mấy ngôi biệt thự rộng lớn ở Thủ đô Hà Nội.

 Đó chính là những doanh nhân yêu nước tuyệt vời, xứng đáng được nhân dân ta biết ơn và kính nể.

 Ngày nay đất nước đang trên đà phát triển và hội nhập sâu rộng với thế giới, việc các doanh nghiệp từ nhỏ đến lớn đang từng ngày xây dựng thương hiệu của chính mình, đồng nghĩa với việc từng bước góp phần xây dựng nền kinh tế Việt Nam phát triển, là rất đáng được sự đồng hành và quan tâm chu đáo của Nhà nước, sự khích lệ kịp thời của nhân dân với tư cách người tiêu dùng.

 Các doanh nghiệp Việt Nam mạnh lên, cũng đồng nghĩa với việc nền kinh tế nước nhà mạnh lên, thế nước mạnh lên. Đó cũng là lẽ thường, tất yếu vậy!

 Tuy nhiên, cũng không thiếu những người lại giàu lên một cách bất thường. Đó chính là những quan chức tham nhũng, lợi dụng chức quyền được trao cho mà ra sức tìm mọi mánh khóe, mọi thủ đoạn tinh vi để vơ vét của dân của nước. Tham nhũng, vô trách nhiệm, vô cảm, lãng phí tiền bạc và tài nguyên của đất nước, của nhân dân, chính là một tội ác cần phải được nghiêm trị. Tài sản do tham nhũng mà có, cần phải được thu hồi đầy đủ. Dân không tin chính quyền nữa, thì đó mới chính là một nguy cơ, hơn thế, còn là một thảm họa của dân tộc, không thể khác!

 Kinh doanh chân chính, kinh doanh có văn hóa, hay là phải có văn hóa trong kinh doanh, đấy mới là tiêu chí hàng đầu của các doanh nhân thành đạt. Kinh doanh chân chính mà thành đạt, thì ai cũng phải nể trọng. Danh và lợi của doanh nhân do vậy cũng hiển nhiên được thừa nhận. Giàu có và sang trọng, nếu nó được kết hợp với nhau, thì đấy mới là một sự tuyệt hảo! Tiếc rằng, trong thực tế hiện nay ở nước ta, không ít sự giàu có được phô ra một cách trơ trẽn, bất chấp dư luận. Đấy chính là sự giàu có bất minh, rất đáng nguyền rủa.. Biệt thự nguy nga tráng lệ được xây cất bằng tiền chùa, tiền tham nhũng, chỉ có thể làm cho lòng dân thêm oán hận mà thôi!

Ngọc Minh đôi khi cũng được ghé thăm một số gia đình giàu sang phú quý, thấy những biệt thự nguy nga tráng lệ, nội thất và vật dụng trong nhà đều lộng lẫy đến mức kinh ngạc. Tuy nhiên, ngắm mãi vẫn chả thấy ở đâu đó một quyển sách nào. Chủ nhà tiếp khách toàn thấy khoe của này của kia, giá những bao nhiêu. Mừng cho chủ nhà nhiều tài sản quý giá, nể họ giỏi kiếm tiền, nhưng thực lòng là không thấy trọng họ. Trọc phú học làm sang, xưa nay vẫn thường như thế đấy!